De Romeinse limes in Nederland

Probeer je in te beelden: hoe zou de grens van een gigantisch wereldrijk in de Oudheid er uit hebben gezien? Een grote, dikke muur? Of een eindeloze rij houten palen? In het geval van de Romeinse limes ('grens' of 'pad' in het Latijn) is de realiteit iets ingewikkelder: de grens nam,  afhankelijk van het landschap en behoefte, verschillende vormen aan. Van een muur in Engeland (Hadrian's Wall) tot aan de natuurlijke loop van rivieren, zoals in Nederland en Duitsland.

Langs de Rijn

In Nederland loopt de noordelijke grens van het Romeinse rijk vanaf ongeveer 50 n.Chr. langs de  Rijn (nu de Oude Rijn, Kromme Rijn en Nederrijn). De grenslijn is in het Nederlandse gebied 120 kilometer lang en loopt van Katwijk aan Zee tot aan Nijmegen naar Xanten. Langzaamaan worden Romeinse legerkampen vervangen door tientallen forten en versterkingen (castella). De castella liggen op ongeveer twee uur loopafstand van elkaar en er ontstaat een uitgebreide, goed onderhouden infrastructuur die de forten met elkaar verbindt. Sommige forten verdwijnen even, bijvoorbeeld tijdens de Bataafse Opstand (69-70) wanneer ze in vlammen opgaan, maar worden daarna weer herbouwd. Rond 200 verschijnen de eerste versterkingen gemaakt van steen. Om de castella heen ontstaan dorpjes (vici) en steden.

Geen harde grens

De limes zelf maar ook het gebied rondom de limes was geen niemandsland, maar juist een levendige plek waar veel gebeurde. De grens kende meer dan genoeg doorgangen om uitwisselingen van goederen en cultuur tussen Romeinen en andere in het gebied wonende volken, zoals de Bataven en Friezen, mogelijk te maken. Maar in de 3e eeuw n.Chr. raakt de limes steeds meer in verval. Ondanks Romeinse pogingen om de grens in stand te houden dringen verschillende volken zoals de Franken steeds vaker het Romeinse Rijk binnen, wat uiteindelijk leidt tot het terugtrekken van de Romeinen.

Wat is er over van de limes?

Omdat de limes in Nederland niet een doorlopende muur was maar vele verschijningsvormen kende, is de grens vandaag de dag niet altijd makkelijk terug te vinden. Wél heeft de concentratie van activiteit rond de grens een rijkdom aan archeologisch materiaal in de bodem achtergelaten. In de afgelopen twee eeuwen hebben er verschillende opgravingen en onderzoeken plaats gevonden. Zo is er, stukje bij beetje, een beeld ontstaan van hoe de limes er uit heeft gezien in Nederland. Water speelde hierbij een belangrijke rol (lees hier verder). Daarnaast is ontdekt waar verschillende castella, wachttorens en legerplaatsen stonden, mede dankzij de Peutingerkaart. De Peutingerkaart is een reproductie van een oude Romeinse reiskaart met daarop namen van en de afstanden tussen verschillende castella. Maar ook ontdekten onderzoekers meer over de handel en bijvoorbeeld eet- en leefgewoonten van bewoners van het limesgebied in Nederland.

Leuk om te weten is dat sommige van de castella en legerplaatsen voortleven in de namen en locaties van Nederlandse plekken. Denk aan de Romeinse plaats Albaniana, het huidige Alphen aan den Rijn, Fort Fectio, het huidige Vechten of aan Nijmegen, waar de Romeinen een grote legerplaats (castra) bouwden (Oppia Noviamagus). Onder het Domplein in Utrecht, het middelpunt van de huidige stad, is castellum Trajectum te vinden. Sporen van de Romeinse limes zijn er meer dan je denkt!