Utrecht (Trajectum)

Precies onder het huidige Domplein liggen de oudste resten van de stad Utrecht. Op deze plaats bevindt zich in de Romeinse tijd een castellum, een fort ter verdediging van de noordelijke grens van het immense rijk. De Romeinen vestigen zich hier halverwege de eerste eeuw na Christus, wanneer onder keizer Claudius het eerste legerkamp wordt aangelegd. Het betreft dan nog een houten vesting met aarden wallen, gebouwd op een oppervlak van 88 bij 145 meter.

Zoals overal langs de Limes in Nederland gaat het castellum van Trajectum – de Romeinse benaming van Utrecht – tijdens de Bataafse opstand van 69 na Christus verloren. Onder leiding van Julius Civilis slagen de Bataven erin de Romeinen te overrompelen en hun verdedigingswerken in brand te steken. Na het herstel van de macht een jaar later wordt het fort herbouwd; het is dan weliswaar groter dan voorheen, maar nog altijd van hout. Pas rond 200 is steen het voornaamste bouwmateriaal van het castellum.

Door het fort lopen twee haaks op elkaar staande wegen, zo blijkt uit archeologisch onderzoek. Op het kruispunt bevindt zich het hoofdkwartier, ook wel principia genoemd. Net als de rest van het kamp was dit gebouw aanvankelijk van hout, maar later verrees een tufstenen versie. De oppervlakte van de principia bedraagt zo’n 25 vierkante meter, en het gebouw is zeker 5 meter hoog. Uit opgravingen weten we dat het - in elk geval in de laatste decennia van zijn bestaan - een verwarmingssysteem kende.

Het castellum van Trajectum wordt bemand door naar schatting vijfhonderd Spaanse infanteriehulpsoldaten. In de omgeving van het fort bevinden zich diverse vici, kampdorpen waar handelaren en ambachtslieden hun waren en diensten aanbieden. Doorgaans wonen er tussen de 100 en 300 mensen in een dergelijke vicus, maar er zijn zeker ook grotere dorpen bekend. Opvallend is dat zich binnen een straal van vijf kilometer nog twee Romeinse forten bevinden: een castellum in Leidsche Rijn (Hoge Woerd) en castellum Fectio in Fort Vechten in Bunnik.

Halverwege de derde eeuw verlaten de Romeinen Trajectum, wanneer door interne onrust en externe agressie de Limes niet langer houdbaar blijkt. Germaanse stammen steken de Rijn over en dringen het tot kort daarvoor ondoordringbare rijk binnen. Een eeuw later stort de Romeinse hegemonie in en begint een tijdperk dat later als de Middeleeuwen bekend zal komen te staan. Op de overblijfselen van het castellum van Trajectum wordt een van de beroemdste kathedralen van Nederland gebouwd, de Dom van Utrecht.

In DOMunder daal je af onder het Domplein en ontdek je de overblijfselen van het Romeinse fort. Op castellum Hoge Woerd sta je oog in oog met een Romeinse wachttoren, evenals op Fort Vechten, kun je een Romeins museum bezoeken. Romeinse vondsten zijn de bewonderen op de zolder van het Centraal Museum.

In dit filmpje Grenzen van het Romeinse Rijk, vraagt Maarten van Rossem zich af waarom de Romeinen nu juist in de provincie Utrecht stopten met de uitbreiding van hun rijk. Hij wandelt langs stukken van de grens.